Hrebenne – cmentarz epidemiczny ale czy tylko?

Nie zawsze łatwo odnaleźć zapomniane miejsca w roztoczańskich lasach. Nie zawsze są one też jakoś szczególnie ukryte, po prostu czasem wiedzy o nich brak, a czasem są ogólnie znane, ale tylko lokalnej społeczności.  W tym przypadku chyba tak jest, choć nie wiem czy to co jest ogólnie dostępne, wyczerpuje w pełni temat o tym miejscu.

O cmentarzu epidemicznym pod Hrebennem dowiedziałem się już jakiś czas temu, informacje o nim pojawiły się ostatnio w jednym z regionalnych opracowań. Pierwszy wypad by odnaleźć cmentarzyk zakończył się niepowodzeniem. Lekko wilgotny teren i pełne ulistnienie terenu skutecznie uniemożliwiły rozejrzenie się.  Druga próba, już przygotowana, czyli z pełną świadomością w którym miejscu trzeba szukać pokazała że to czego się często głęboko szuka, jest po prostu na wierzchu. Cmentarzyk położony jest prawie bezpośrednio za północną częścią cmentarza parafialnego. Prowadzi nawet do niego furtka z głównego cmentarza. Niewiele ocalało cmentarzy epidemicznych tu na Roztoczu, tym bardziej cieszy że ten przetrwał. Cmentarze takie bardzo często powstają podczas wojen lub bezpośrednio po nich, kiedy tereny bitew nie do końca zostały uprzątnięte a panujący głód i choroby był czymś normalnym dla lokalnej ludności. Wielka Wojna zawitała do Hrebennego na jesieni 1914 roku kiedy to przewaliły się przez ten teren carskie wojska wypierając armię austro-węgierską. Front ponownie ale znacznie łagodniej i mniej krwawo przeszedł przez te tereny w połowie 1915 roku. Na pewno wydarzenia te, tak jak i w innych miejscach, miały wpływ na pojawienie się zarazy na tych terenach. Czy cholera pojawiła się tu na wiosnę czy dopiero jesienią 1915 roku, tego nie wiadomo. Może przewertowanie ksiąg parafialnych rzuciło by więcej światła na ten okres.  Ze względu na na strach przed chorobą jak i ryzyko jej rozprzestrzeniania się, zmarłych chowano zawsze w odludnym miejscu z dala od zabudowań, dlatego też dziwna dla mnie była lokalizacja cmentarzyka epidemicznego w bezpośrednim sąsiedztwie cmentarza parafialnego. Jak można odnaleźć w publikacji, przez długi czas miejsce to było odosobnione i zapomniane, Miejscowa ukraińska ludność została w dużej mierze wysiedlona z tego terenu w akcji Wisła, więc nie zależało nikomu na utrzymaniu takich miejsc w należytym porządku. Obecnie miejsce to można uznać za zadbane, na bieżąco chyba są usuwane jednoroczne zarośla czy też pozostawiane światła i inne współczesne ślady pamięci. W północnej części cmentarzyka ustawiono metalowy krzyż z pamiątkową płytą na której umieszczono inskrypcję w języku ukraińskim. Niestety obszar wokół wyłożono kostką brukową co naprawdę nie pasuje do terenu leśnego. Samo upamiętnienie jest na tyle rozbudowane że przypuszczalnie zajmuje teren kilku mogił. Część mogił wyróżnia się, jedna z nich posiada nawet metalowy krzyż i i tabliczkę z nazwiskiem i datą  śmierci (1915), część mogił posiada jeszcze bardzo wyraźne zarysy co sugerowałoby pojedyncze pochówki, co nie jest tak częste w przypadku cmentarzy epidemicznych. Tekst z tablicy pamiątkowej mówi o 44 osobach zmarłych od zarazy i pochowanych tu w 1915 roku.

„МІСЦЕ ЗАХОРОНЕННЯ 44 ОСІБ МЕШКАНЦІВ С. ГРЕБЕННЕ ЯКІ ПОМЕРЛІ У 1915 Р.
ПІД ЧАС ПОШЕСТІ ХОЛЕРИ. Нащадки с. Гребенне 2007 р.”

W wolnym przekładzie – Miejsce pochówku 44 osób mieszkańców sioła Hrebenne jakie zmarły w 1915 roku w czasie epidemii cholery. Potomkowie sioła Hrebenne 2007

Obszar cmentarza był otoczony ziemnym obwałowaniem, zarysy jego są jeszcze dzisiaj czytelne, tworzą nieregularny czworokąt o bokach 23 i 21 m na 22 i 21 m, co daje powierzchnię 4,78 ara. Troszkę dużo jak na tak małą ilość osób.  Dodatkowo upamiętnienie umiejscowione jest nie centralnie na cmentarzu, ale w jego północnej części. W południowej części znajduje się kilka drewnianych masywnych krzyży, na części z nich zachowały się jeszcze resztki wyrytych napisów. Na jednym jest tabliczka metalowa ale już nic sensownego nie można wyczytać. Za to na dwóch innych poza szczątkowymi napisami istnieją dwie daty, 1919 i 1920 rok przy znaczku krzyża. Wskazywałoby to na datę śmierci. Czy te pochówki, a jest ich w tym miejscu co najmniej kilkanaście, to też osoby które zmarły w kolejnej epidemii? Raczej chyba nie. Gdyby to byli lokalni mieszkańcy, to pochowani byliby na cmentarzu obok. Na osobnych cmentarzach chowano najczęściej osoby, które zginęły w konfliktach, zwłaszcza żołnierzy, na takich cmentarzach chowano również osoby cywilne, które zginęły w okresach wojennych a nie były mieszkańcami danego terenu. Tak też mogło być i tutaj, osoby „z zewnątrz” zostały pochowane pomiędzy dwoma istniejącymi cmentarzami. Daty wskazywałyby na okres wojny polsko ukraińskiej, która przypadała właśnie na te lata (1918-1919).  Biorąc pod uwagę zachowany język inskrypcji (cyrylica) wskazywać mogłoby to na pochówki np: żołnierzy Ukraińskiej Armii Zachodniogalicyjskiej. Jeśli to by się potwierdziło, to są to już nieliczne mogiły z tego okresu w gminie Lubycza. Mogiły żołnierzy tego jednorocznego państwa ukraińskiego znajdują się jeszcze na cmentarzu w Wierzbicy. Ale to jest tylko teoria, która wymaga jakiegoś potwierdzenia by można było o tym mówić jeśli nie z całą to przynajmniej z większą pewnością.

 

Reklamy

Jedna uwaga do wpisu “Hrebenne – cmentarz epidemiczny ale czy tylko?

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Connecting to %s