Zwierzyniec, cmentarze wojenne

O Zwierzyńcu, miasteczku na Roztoczu właściwie możemy wszędzie obecnie przeczytać, jest dużo informacji i o samej historii powstania miejscowości, o przyszłym królu Janie III Sobieskim i Marysieńce, o ordynacji Zamojskich, zwierzynieckim browarze, lasach i Roztoczańskim Parku Narodowym, który ma tu siedzibę w pięknym drewnianym budynku, domku plenipotenta, czy stawach echo i żyjących w stanie półdzikim potomków tarpana, konikach polskich. O Zwierzyńcu można napisać nie krótki wpis na bloga, ale kilka książek. Burzliwa historia XIX i XX wieku nie ominęła też i tego miejsca. Okrutne ślady zostawiała tu zarówno II jak i I wojna światowa, ale też powstanie styczniowe. W tym wszystkim tkwi ciekawostka i taki mały zbieg okoliczności. W tych trzech wspomnianych konfliktach Zwierzyniec pełnił szczególną rolę, mianowicie szpitala, lazaretu wojskowego. W każdym z przypadków pojawienia się rannych w potyczkach, pojawiali się również zmarli. Z nieznanych mi przyczyn poległych chowano w Zwierzyńcu w różnych miejscach.

W 1863 roku, podczas powstania styczniowego nieopodal Zwierzyńca pod Panasówką doszło do boju pomiędzy polskimi powstańcami pod dowództwem Marcina Borelowskiego „Lelewela” z armią carską. Poległych pochowano na wzgórzu Polak, ranni trafili do szpitala polowego w Zwierzyńcu. Zmarłych z ran pochowano w zbiorowych mogiłach. Długo mieszkańcy nie mogli upamiętnić tego miejsca, dziś stoi tam okazały pomnik wykonany z piaskowca. Na tablicach memoratywnych wymieniono z imienia i nazwiska poległych powstańców. W centralnym punkcie na tablicy znajduje się napis „Tu spoczywają bohaterowie walki o niepodległość Polski, powstańcy 1863 roku, polegli w bitwie pod Panasówką w dniach 3-4-5 i 7 września”  Miejsce spoczynku tu znalazł również walczący o naszą wolność, dowódca węgierskich wojsk hrabia Edward Nyary zmarły od ran. Upamiętniony jest odrębnym obeliskiem z marmurową tablicą w języku polskim i węgierskim. Na obelisku znajduje się charakterystyczny niespotykany na tym terenie drewniany rzeźbiony słup. Na marmurowej tablicy umieszczono tekst „Tu spoczywa major Ny’ary bohater spod Panasówki, jeden  z czterystu ochotników węgierskich powstania styczniowego”.

Cmentarzyk tworzy w lesie mały wzgórek po lewej stronie drogi prowadzącej do Biłgoraja, zaraz za terenem kempingu. Niestety w miejscu tym nie można się zatrzymać samochodem a ze względu na duży ruch samochodowy, nie jest to bezpieczne dojście do cmentarzyka. Od drogi prowadzą do niego murowane schodki. Centralnie na wzgórku stoi okazały kamienny obelisk, po obu jego stronach znajdują się dwie położone poziomo płyty przypominające nagrobne, bez żadnych napisów. Po prawej stronie znajduje się wspomniane upamiętnienie węgierskiego hrabiego. Z tyłu za obeliskiem znajduje się tablica informacyjna o ścieżce historycznej. Wspomina się tu o potyczce pod Panasówką, tym cmentarzyku, na którym spoczęło 19 powstańców styczniowych i kolejnych mogiłach powstańczych do których prowadzi ścieżka. Tam, na kolejnym cmentarzyku, znajdowały się 3 zbiorowe mogiły 9 zmarłych powstańców styczniowych. Obecnie są to dwie bezimienne mogiły zbiorowe.

Cmentarzyk znajduje się około 350 metrów od pomnika, na tyłach pola kempingowego. Przy istniejących już tu mogiłach powstańczych w 1914 roku zostali pochowani żołnierzy austro-węgierscy i rosyjscy zmarli od ran w zwierzynieckim lazarecie na początku wielkiej wojny. Dało to początek temu cmentarzowi. Spoczęło tu 52 żołnierzy austro-węgierskich i 14 żołnierzy rosyjskich.

W 1939 roku pochowano tu również 95 żołnierzy polskich poległych we wrześniu w tak zwanej bitwie tomaszowskiej. Pochowani tu żołnierze również zmarli w zwierzynieckim szpitalu. W zwierzyńcu do dzisiaj nie ma szpitala cywilnego, jednak w każdym konflikcie taki szpital jest tworzony, Podczas obu wojen światowych szpitalem stawał się budynek, pałacyk przy browarze należący do ordynacji zamojskiej.  Dzisiaj to zabudowania szkolne.

Cmentarz po częściowej ekshumacji i przeniesieniu zwłok na zamojską rotundę obecnie składa się z 31 mogił zbiorowych i 33 mogił indywidualnych. O tym cmentarzu na blogu pojawił się wpis już wcześniej – https://fotoroztocze.wordpress.com/2019/01/02/zwierzyniec-3/

Głaz z tabliczką na mogile partyzanckiej – „Miejsce wiecznego spoczynku 9 powstańców 1863 r. którzy oddali życie za wolność ojczyzny”.

Na jednej z mogił pierwszej wojny światowej – „Kwatera wojenna żołnierzy I wojny światowej.

Głaz z tabliczką na zbiorowej mogile żołnierzy polskich z II wojny światowej – „W hołdzie bohaterom poległym w obronie ojczyzny we wrześniu 1939 r. [Wymienione z imienia i nazwiska 14 poległych] oraz 81 żołnierzy nieznanych. Mieszkańcy Zwierzyńca”.

W Zwierzyńcu od strony Krasnobrodu znajduje się jeszcze jeden cmentarz wojenny z września 1939 roku, pochowano tu 73 poległych żołnierzy z III batalionu 75 pułku piechoty z Chorzowa Stworzenie odrębnego cmentarza w tym czasie jest zrozumiałe, kiedy trzeba pochować szybko poległych. Inaczej troszkę wygląda sytuacja ze zmarłymi żołnierzami z okresu I wojny światowej i powstańcami styczniowymi. Dlaczego chowano ich w różnych miejscach tak nieznacznie oddalonych od siebie. Dodatkowo poległych w 1914 roku żołnierzy wielkiej wojny pochowano na cmentarzu parafialnym powstałym w 1907 roku. Tu też odnajdziemy kilka mogił powstańców styczniowych, ale zmarłych już w okresie istnienia tego cmentarza. Czy zostali tu i osiedlili się czy byli to miejscowi, nie wiadomo. Są to pojedyncze mogiły rozmieszczone po całym terenie starej części cmentarza.

Poległych zmarłych żołnierzy w okresie wielkiej wojny pochowano już w jednym miejscu. W tym samym miejscu pochowano poległych żołnierzy w 1939 roku, tworząc z 11 zbiorowych mogił oddzielne kwatery. Cmentarz parafialny należy też do miejsc bardzo ciekawych, zachowało się tu dużo interesującej kamieniarki zwłaszcza na grobach osób pracujących dla ordynacji zamojskich. Swoje ostatnie miejsce spoczynku znalazły tu również ofiary represji okresu II wojny światowej takie jak jeńcy francuscy z obozu przejściowego w Zwierzyńcu (ciała ekshumowano), mogiły rozstrzelanych uciekinierów z obozu w 1944 roku oraz osoby rozstrzelane przez nazistów na rynku w Zwierzyńcu w 1942 roku, żołnierze armii krajowej.

We wschodniej części Zwierzyńca, już za torami znajduje jeszcze jeden cmentarz, tym razem jest to kirkut, pochowano tu również rozstrzelanych przez nazistów zwierzynieckich Żydów. Jednak w zachowanych i zebranych w jedno miejsce macewach śladu po tym mordzie chyba nie ma. Jakiś czas temu o kirkucie wspomniałem w innym wpisie – https://fotoroztocze.wordpress.com/2017/08/14/zwierzyniec-2/

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s