Bełżec cerkiew pw. św Bazylego

Część I
Drewniana cerkiew pod wezwaniem świętego Bazylego. Zbudowana z bali sosnowych, konstrukcji zrębowej z 1756 roku, przeniesiona z Lipska do Bełżca w 1838 na miejsce poprzedniej spalonej.

Część II

Taką informację o tym budynku odnajdziemy najczęściej w internecie. Tak też było i tutaj, jednak ze względu na pojawiające się szersze informacje, należałoby przynajmniej zaktualizować wpis albo podać wyniki badań innych osób. W każdej przytaczanej informacji przynajmniej powinno być choćby źdźbło prawdy i mam nadzieję, że takie źdźbła znajdą się też tutaj, a wnioski jak było naprawdę pozostawiam do wyciągnięcia czytelnikowi 😉.

Aktualizacja tekstu powstała na podstawie opracowania Pani Agnieszki Kozyry i publikacji „Bełżec przez dzieje” pod redakcją Andrzeja Urbańskiego. Ze względu na silne powiązania Bełżca i Lipska oraz często zmieniające się zależności, warto zwrócić uwagę na obie miejscowości.

Dzięki staraniom Marcina i Michała Lipskich, został wydany 3 lutego 1755 roku dokument erekcyjny powstania parafii greckokatolickiej w Bełżcu i budowy cerkwi wraz z przylegającym do niej cmentarzem.  Cerkiew miała powstać przy trakcie do pobliskiego Lipska. Nazwa Lipsko wielokrotnie, w różnym kontekście przewija się w historii tej cerkwi.

Drewnianą cerkiew wzniesiono w 1756 roku, i taki też rok widnieje na obecnie zachowanej belce nadproża „ANNO 1756 Die 31 Mensis Julij”. W 1758 roku wzniesiono dzwonnicę i zamontowano dwa dzwony, jednak samo wyposażanie wnętrza cerkwi trwało przez kolejne lata. Wraz z przejęciem parafii przez duchownego, założono przycerkiewny cmentarz, który funkcjonował jeszcze w pierwszej połowie XIX wieku.

Z cmentarza przycerkiewnego zachowało się jedynie cztery nagrobki, choć w okresie powojennym miało być ich około 10. Umieszczone bezpośrednio w ziemi. Część z nich wydaje się znacznie niższa niż pierwotnie wykonane. Osadzono w ziemi ułamane elementy, które przetrwały. Na pewno na stan cmentarza wpływ miała budowa kolei w 1916 roku, której trasa przylegała do południowej strony cmentarza. Odnotowano wtedy znaczne uszkodzenia zarówno budynków jak i ogrodzenia i samego cmentarza.

Tylko na jednym z krzyży znajduje się rok postawienia 1830, na innym częściowo czytelną inskrypcję wykonano cyrylicą. Pierwszy z nich, z datą, posiada bardzo charakterystyczny wyróżniający go spośród innych otwór, stał się on bardzo wdzięcznym obiektem dla fotografów i znacząco wpływa na rozpoznawalność miejsca. W tekście wspomina się również o fragmentach dwóch nagrobków członków rodziny jednego z proboszczów.

W zależności kto administrował terenem, zmieniała się struktura zależności. Wydzielona z dekanatu tomaszowskiego parafia, znalazła się w diecezji przemyskiej, w dekanacie potylickim.

Zlikwidowana parafia w Krupcu została dopisana do parafii bełżeckiej jako filialna. W kolejnych latach dołączono, tworząc następną filię ze zlikwidowanej parafii w Lipsku.

Już 1815 roku wizytacja stwierdziła bardzo zły stan cerkwi i ubogie wyposażenie, podczas tej wizytacji oceniono również stan cerkwi w Lipsku jako najgorszy ze wszystkich parafii.

W latach 1820 lub 1821 zlikwidowano parafię w Bełżcu i na jej miejscu utworzono parafię w Lipsku z filiami w Krupcu, Woli Lipskiej i Bełżcu. Jest to o tyle dziwne, że parafię przeniesiono do miejscowości, w której świątynia miała być w najgorszym stanie. Musiałaby ona zostać w tym czasie albo wyremontowana, albo postawiona na nowo. Jednak kolejna wizytacja w 1829 roku stwierdza, że w Lipsku „żadnej cerkwi nie ma” Miała zostać rozebrana w latach 1826 – 1828. Niespotykane jest istnienie parafii bez głównej świątyni w czasie, kiedy w filiach świątynie istnieją. Stan filialnej cerkiew w Bełżcu w owym czasie oceniono jako bardzo zły. W 1827 roku zlikwidowana parafia w Lipsku została podzielona na dwie odrębne, w Bełżcu i Krupcu. W schematyzmie dla roku 1828, wymienia się jednak istnienie parafii w Lipsku, jednak tu można pokusić się o niewprowadzeniu aktualizacji do tak obszernego spisu, tym bardziej że kolejna wizytacja z 1835 roku również mówi o parafii w Bełżcu. Zapis nie jest niestety korzystny dla niej, gdyż określono ją jako bliską upadku a dodatkowo została okradziona. 1839 rok wykazuje przeprowadzenie remontu cerkwi, a obszerny zapis z 1844 wspomina zarówno budowę cerkwi wskazując rok 1756, jak i rok przeprowadzenia remontu. W 1837 roku cerkiew została spustoszona. Wspomina się ją jako „stara cerkiew”, która została rozebrana. Podejrzewam, że częściowo z tego materiału została wyremontowana i złożona na nowo i oddana do użytkowania 27 września 1838 roku. Data ta również została naniesiona na nadproże bełżeckiej cerkwi i być może jest to nadproże pochodzące z pierwszej cerkwi.

 Warto tu przytoczyć z wizytacji jedno zdanie „… która dla odległości Kościoła w Lipsku, rachując z mieysca mile a podczas słoty- także i lasami, nie sposobnie im było odwidzać Kościół…” Jak wynika z zapisu, w Lipsku istnieje kościół (cerkiew), która miała być niby rozebrana i nie istnieć. Jednocześnie wspomina się tu o braku cerkwi w Lipsku, która to pomimo dobrego stanu została rozebrana. To kolejna już sprzeczność. Można pokusić się o założenie, że cerkiew w Lipsku po rozebraniu starej w bardzo złym stanie powstała nowa i następnie została ona rozebrana. Może nie została ona przeniesiona do Bełżca jak sugeruje ostatni paroch bełżeckiej cerkwi Jarosław Knejczuk (1936-1944). Ale bardziej prawdopodobne jest, wykorzystanie materiału rozebranej cerkwi Lipskiej na odnowę jak by nie było, mocno zniszczonej cerkwi bełżeckiej. Jest to oczywiście tylko takie teorii, jednak skądś musi wynikać przekaz pochodzenia lipskiej cerkwi w Bełżcu.

W 1845 parafia w Lipsku została podzielona na dwie administratury W Krupcu i Bełżcu (nie nastąpiła tu chyba zmiana parafii) i układ ten przetrwał do roku 1889 roku, kiedy to zlikwidowano parafię w Lipsku i podzielono ją na dwie odrębne parafie w Bełżcu i Krupcu. Przed tym rokiem cerkiew przeszła duży remont związany ze zmianą poszycia i kształtem dachu i oszalowania ścian zewnętrznych. Zainstalowano również ikonostas zakupiony w Lubyczy Królewskiej. Niestety nie określono czy nowy, czy może przeniesiony z istniejącej cerkwi na Kniaziach. Kolejne dokumenty w 1910 roku wspominają oprowadzonych dalszych pracach remontowych

Wizytacja w 1904 roku potwierdza dobry stan obiektu, w 1905 wzniesiono w narożniku kaplicę odpustową św. Piotra i Pawła a murowany budynek plebanii wybudowano w 1911 roku.

Dr. Paweł Sygowski jako jeden z pierwszych poddał w wątpliwość przeniesienie cerkwi z Lipska do Bełżca opierając się na informacji, że cerkiew nie mogła być przeniesiona z Lipska, bo w tym czasie już nie istniała. Miała zostać rozebrana i przeznaczona na opał. O ile pierwsze jest bardzo prawdopodobne, to drugie już znacznie mniej, obiektów sakralnych nawet rozebranych, nie przeznaczano ot tak po prostu na opał. Stąd właśnie założenie, że drewno lipskiej cerkwi mogło zostać wykorzystane do odbudowy cerkwi w Bełżcu. Trudno jest też określić w jakim procencie obecny obiekt posiada elementy założenia pierwotnego z 1756 roku i przebudowie w 1838 roku.

O samym powstaniu cerkwi znacznie więcej odnajdziemy na stronach Gminnego Ośrodka Kultury w Bełżcu – http://gok.belzec.pl/galeria-cerkiewka/

Powojenne losy cerkwi są bardzo podobne do większości takich obiektów w PRL-u -opuszczone lub wykorzystywano je jako magazyny. Prawdopodobnie przez jakiś czas była tam nawet biblioteka szkolna, ale nie jestem tego pewny.
Nigdy nie wróciła już do statusu świątyni. W ostatnich latach zastała zabezpieczona, wyremontowano podwaliny, fundamenty, założono alarmy ppoż. Obecnie cerkiew podlega pod Gminny Ośrodek Kultury, w którym organizowane są wystawy, chyba czasowe takie jak wystawa sprzętu grającego, czyli radia lampowe, adaptery itp., jak i stała wystawa związana z mordem ludności polskiej przez bandy UON-UPA pod Bełżcem.
Wnętrze cerkwi nie posiada oryginalnego wyposażenia, podczas remontu została obita boazerią, prawdopodobnie na polecenie pani konserwator. Trudno teraz określić w jakim stanie zachowały się malowidła naścienne, choć w tym co widać w miejscach nieobitych dechami, coś tam jeszcze pozostało.

Budynek otwierany jest sporadycznie wiec trudno trafić akurat na otwarty. Wnętrze udostępnianie jest po wcześniejszym umówieniu się w GOK w Bełżcu. Zdjęcia z różnego okresu , niestety zdjęcia „sufitowe” bardzo nieostre.

5 uwag do wpisu “Bełżec cerkiew pw. św Bazylego

  1. To już historyczna dokumentalistyka. Bardzo ciekawa i dla mnie bardzo interesująca i wystarczająco szczegółowa.
    Dawno nie byłem na Twoim blogu i muszę zacząć przeglądać od początku. Pozdr. ~tonno

  2. Serdecznie dziękuję za wizytę i miłe słowa.
    Cały czas się przymierzam by w końcu przejrzeć wszystko i pouzupełniać, bo z czasem dostrzegam coraz więcej błędów które muszę skorygować.
    Dziękuję i zapraszam

  3. Lepsze takie wykorzystanie cerkwi niż żadne, ale jednak jestem zwolenniczką, tego aby miejsca kultu pozostawały miejscami kultu. W niektórych miejscowościach msze odbywają się w takich zabytkach np. w ciagu tygodnia kiedy przychodzi mniej osób, lub z jakiś okazji i takie rozwiązanie wydaje mi się słuszne.

  4. Dziękuję za odwiedzenie bloga
    Jeśli jest możliwość zapewnienia wiernych oraz obiekt posiada wyposażenie to oczywiście że utrzymanie w tym przypadku religijnego przeznaczenia jest jak najbardziej wskazane. Tak np jest w cerkwi prawosławnej w Szczebrzeszynie. gdzie istnieje wyposażenie a wierni zjeżdżają kilka razy w roku. W przypadku tej cerkwi takich przesłanek nie ma, brak wyposażenia, wiernych skazał by ten obiekt na zamknięcie. Wykorzystanie go religijnie w ramach innego wyznania też nie za bardzo ma tu sens kiedy obok jest kościół, mogło by to w dzisiejszych czasach prowadzić do religijnych nieporozumień.

  5. Pamiętam, że, kiedy chodziłem tutaj do szkoły (lata 80) był tu magazyn. Pełno starych ławek szkolnych z otworami na kałamarz, i stary fortepian, który gdzieś znikł.

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s